Bursa'da nüfus

Bursa dört kez büyük nüfus hareketine uğramıştır. Bunların ilki Bursa'nın fethi ile olmuştu. Birçok gazi ve abdallar, müritleri ve aşiretleriyle gelip Bursa'ya yerleşmişlerdi. İkincisi, 1530-1570 yıllar arasında, Celaliler'den kaçanların Bursa'ya sığınmaları nedeniyle olmuş ve kent nüfusu iki misli artmıştı. Üçüncü büyük nüfus artışı, XIX. yüzyıllarının ikinci yarısında olmuştu. Bursa bu dönemde, 1880'li yıllarda gelen 93 Göçmenleriyle, Doğu'dan Ermeni göçleri nedeniyle büyük bir nüfus hareketliliği yaşanmıştı.

1294/1877 Salnamesi‟ne göre Bursa‟da hane reisi sayısı: ( s.136) 

1296/1879 Salnamesi'ne göre nüfus:

1303/1886 Salnamesi'ne göre Hüdavendigâr Vilayeti nüfusu:

İlin genel nüfusu:

1303/1886 Salnamesi'ne göre Bursa Sancağı'nın nüfusu:

Kent içi nüfusu:      

Bursa köylerde toplam 51.152 Müslüman, 14.376'i Rum olmak üzere toplam nüfus 118.685'dir (1303/1886 Salnamesi, s.68-

1312/1894 Salnamene göre Hüdavendigâr Vilayeti nüfusu:

Cumhuriyet öncesindeki Bursa'daki nüfus verilerinin çok sağlıklı olduğu söylenemez. Çok çeşitli nedenlerden dolayı resmi veriler dâhil olmak üzere gerçekçi rakamlar verilmemekteydi.57 Örneğin, 1898 ile 1907 Salnameleri arasındaki köy nüfusları ge-nellikle aynıdır.58 Çoğunlukla kilise kayıtlarına dayanan Cuinet'in verileri de, resmi verilerle uyuşur. Ancak bazı ilçelerde bü-yük farklılıklar gözlenmektedir. Bu farklılığın resmi kayıtlarda değil, Cuinet'in verilerinde aranmalıdır.59 Bursa merkez kaza-sında 102.400 Müslüman, 11.261 Rum, 14.584 (Ortodoks, Protestan ve Grogoryen toplamı) 2.548 Yahudi, 1.250 yabancı ol-mak üzere toplam olarak 132.047 kişi ya-şamaktaydı. Buna göre tüm sancakta 261.386 Müslüman, 68.749 Rum, 46.809 Ermeni, 398 Bulgar, 2.704 Yahudi, 1.294 Kıptî ve 832 yabancı olmak üzere toplam 382.220 kişi yaşadığı tahmin edilir (Cuinet 1894: 110).

1883 tarihli sayım ile 1903 yılı sayımı ara-sında 251.990 kişilik bir fark görülür. Bu fark, büyük ölçüde göçmenler nedeniyle olmuştur (1324 Salnamesi, s.194). 1900'lü yılların başında Hüdavendigâr Livasının tüm nüfusunun bir buçuk milyona yaklaştığı kabul edilebilir.60 Bursa Sancağı ve kent nüfusu verilerinde de benzer tartışmalı rakamlar verilmektedir. Sancak nüfusunun 150 bin, kent nüfusunun da 50 bin civarında olduğu anlaşılmaktadır. Hatta bu rakamı abartı olarak kabul edenler bile vardır.61 Bursa'daki Gayrimüslim nüfusu ise, gerek sancak düzeyinde, gerekse kent içinde üçte birini aştığı görülmektedir.

Raif Kaplanoğlu