EKONOMİDE BİLİNÇLİ BELİRSİZLİKLER

Ekonomide belirsizlik yeni bir durum değil. İnsanlar tarih boyunca krizler, savaşlar, kur dalgalanmaları, işsizlik korkusu ve fiyat artışlarıyla karşı karşıya kaldı. Ancak son yıllarda farklı bir durum dikkat çekiyor: Bazı belirsizlikler sadece “doğal ekonomik riskler” olarak ortaya çıkmıyor; kimi zaman yönetim biçimlerinin, iletişim stratejilerinin veya piyasa davranışlarının bir parçası haline geliyor. İşte buna “bilinçli belirsizlik” deniyor.

Bu kavram ilk duyulduğunda karmaşık gelebilir. Oysa günlük hayatta herkes bunun etkisini hissediyor. Market alışverişinde “Acaba fiyat yarın yine artar mı?” diye düşünmek, yatırım yaparken “Kur nereye gider belli değil” demek ya da işletmelerin “Önümüzü göremiyoruz” cümlesini sık kullanması aslında bilinçli belirsizlik ortamının toplumdaki yansımalarıdır.

Ekonomik sistemde bazen karar alıcılar, bazen büyük şirketler, bazen de küresel aktörler tam netlik sağlamaktan kaçınabilir. Çünkü belirsizlik, bazı dönemlerde bir yönetim aracı olarak kullanılabilir. Fakat kısa vadede işe yarıyor gibi görünen bu yöntem, uzun vadede güven kaybına yol açabilir.

BELİRSİZLİK NEDEN BAZEN “TERCİH EDİLİR”?

Normal şartlarda ekonomi güven üzerine kurulur. Vatandaş geleceğini öngörmek ister. Esnaf maliyet hesabı yapmak ister. Sanayici yatırım planı kurmak ister. Çalışan maaşının satın alma gücünü bilmek ister.

Ancak bazı dönemlerde ekonomi yönetimleri çok net mesaj vermekten kaçınabilir. Bunun birkaç nedeni vardır.

Birincisi, piyasaların aşırı tepki vermesini önleme isteğidir. Örneğin faiz artışı, döviz politikası veya vergi düzenlemeleri konusunda kesin ifadeler kullanmak bazen ani piyasa hareketlerine neden olabilir. Bu yüzden karar alıcılar daha yuvarlak ifadeler kullanır.

İkinci neden, hareket alanını koruma isteğidir. Çünkü ekonomi sürekli değişen bir yapıdadır. Bugün verilen söz, birkaç ay sonra küresel gelişmeler nedeniyle uygulanamayabilir. Bu nedenle bazı yöneticiler kesin taahhütlerden kaçınır.

Üçüncü neden ise psikolojik etkidir. Belirsizlik bazen tüketici davranışlarını yönlendirmek için kullanılabilir. İnsanlar geleceği kestiremediklerinde harcamalarını erteleyebilir, daha temkinli davranabilir veya paniğe kapılabilir. Bu durum piyasaların yönünü doğrudan etkiler.

Ancak burada çok hassas bir çizgi vardır. Kontrollü belirsizlik ile güvensizlik arasında ince bir fark bulunur. O çizgi aşıldığında toplumun ekonomiyle kurduğu bağ zayıflar.

VATANDAŞ BELİRSİZLİĞİ EN ÇOK NEREDE HİSSEDİYOR?

Bugün vatandaş için en büyük sorunlardan biri fiyat davranışlarının öngörülemez hale gelmesidir. İnsanlar artık sadece bugünkü fiyatı değil, yarının fiyatını da düşünerek hareket ediyor.

Örneğin bir aile beyaz eşya alırken “Şimdi almazsak daha pahalı olur” korkusuyla karar veriyor. Aynı şekilde işletmeler de ham madde siparişlerini gerçek ihtiyaçtan fazla verebiliyor. Çünkü kimse birkaç ay sonrasının maliyetini kestiremiyor.

Bu durum ekonomide zincirleme etki yaratıyor.

• Gereğinden fazla stok yapılabiliyor.
• Fiyatlar psikolojik olarak daha hızlı yükseliyor.
• Piyasada fırsatçılık artabiliyor.
• Güven duygusu zayıflıyor.

Belirsizlik arttığında insanlar ekonomik kararlarını rasyonel hesaplarla değil, korkularıyla vermeye başlıyor. İşte bu noktada ekonomi sadece rakamlardan oluşan bir alan olmaktan çıkıyor; psikolojiyle iç içe geçiyor.

ŞİRKETLER İÇİN EN BÜYÜK MALİYET: ÖNGÖRÜ EKSİKLİĞİ

Bir şirket için yüksek maliyet bazen vergi değildir, bazen faiz değildir. En büyük maliyet “hesap yapamamak” olabilir.

Bir fabrikanın altı ay sonrasını tahmin edemediğini düşünelim. Kur ne olacak bilinmiyor, enerji fiyatı belirsiz, kredi maliyetleri oynak, talep dalgalı… Böyle bir ortamda yatırım iştahı azalır.

Şirketler bu durumda üç farklı tepki verir:

1. Yatırımı erteler.
2. Personel alımını sınırlar.
3. Kısa vadeli düşünmeye başlar.

Bu da ekonominin büyüme kalitesini düşürür.

Çünkü güçlü ekonomiler uzun vadeli planlarla gelişir. Sürekli değişen beklentiler ortamında ise herkes günü kurtarmaya çalışır. Bu da üretkenliği azaltır.

BELİRSİZLİK EN ÇOK ORTA SINIFI ZORLUYOR

Ekonomik dalgalanmalarda en kırılgan kesim genellikle orta sınıf olur. Çünkü orta gelir grubunun hem birikim yapma isteği vardır hem de yaşam standardını koruma çabası bulunur.

Belirsizlik ortamında orta sınıfın davranışları değişir:

• Harcamalar ertelenir.
• Tasarruf eğilimi bozulur.
• Dövize veya altına yönelim artar.
• Uzun vadeli planlar azalır.

Birçok insan artık çocuk eğitimi, ev alma, emeklilik planı veya iş kurma gibi kararları daha temkinli veriyor. Çünkü geleceğin ekonomik şartları konusunda güven eksikliği hissediliyor.

Bu durum toplumsal psikolojiyi de etkiliyor. İnsanlar sadece bugünü değil, geleceği de kaygıyla düşünmeye başlıyor.

KÜRESEL EKONOMİDE DE BELİRSİZLİK ÇAĞI YAŞANIYOR

Aslında sorun yalnızca Türkiye’ye özgü değil. Dünya ekonomisi de son yıllarda ciddi bir belirsizlik döneminden geçiyor.

Pandemi sonrası tedarik zincirlerinin bozulması, enerji krizleri, savaşlar, jeopolitik gerilimler ve merkez bankalarının sert faiz politikaları küresel ölçekte güven sorununu artırdı.

Artık yatırımcılar sadece ekonomik verilere bakmıyor. Siyasi açıklamalar, jeopolitik riskler ve sosyal gerilimler de piyasaları etkiliyor.

Bu nedenle dünya ekonomisinde “öngörülebilirlik” en değerli kavramlardan biri haline geldi.

ÇÖZÜM NE OLABİLİR?

Belirsizliği tamamen ortadan kaldırmak mümkün değildir. Çünkü ekonomi canlı bir organizma gibidir; sürekli değişir. Ancak yönetilebilir hale getirmek mümkündür.

Bunun için birkaç temel unsur öne çıkıyor:

Güçlü iletişim

Ekonomi yönetimlerinin açık, sade ve tutarlı iletişim kurması güveni artırır. Vatandaş karmaşık teknik cümlelerden çok, net yönlendirmeler görmek ister.

Kurumsal güven

Kuralların sık değişmediği, öngörülebilir sistemler yatırımcı için çok değerlidir. Hukuki ve ekonomik çerçevenin istikrarlı olması uzun vadeli güven oluşturur.

Veri şeffaflığı

Ekonomik verilerin zamanında, güvenilir ve anlaşılır biçimde paylaşılması toplumdaki belirsizlik algısını azaltır.

Uzun vadeli perspektif

Sadece günü kurtaran kararlar yerine, geleceğe dönük planlamaların güçlenmesi gerekir. Çünkü ekonomi güven olmadan sürdürülebilir büyüyemez.

SONUÇ: EKONOMİNİN TEMELİ SADECE PARA DEĞİL, GÜVENDİR

Ekonomide rakamlar kadar duygular da önemlidir. İnsanların geleceğe güvenle bakamadığı bir ortamda tüketim, yatırım ve üretim davranışları değişir. Belirsizlik kısa vadede bazı alanlarda kontrol aracı gibi kullanılabilir; ancak uzun vadede toplumun ekonomik sisteme olan inancını zayıflatabilir.

Bugün vatandaşın en büyük beklentisi sadece düşük enflasyon ya da yüksek gelir değildir. İnsanlar aynı zamanda “yarın ne olacağını yaklaşık olarak bilmek” istiyor. Çünkü öngörülebilirlik, ekonomik refahın görünmeyen temelidir.

Ekonomik güvenin güçlendiği toplumlarda insanlar daha rahat yatırım yapar, işletmeler daha cesur karar alır, gençler geleceğe umutla bakar. Belirsizliğin sürekli hale geldiği ekonomilerde ise herkes savunma psikolojisine girer.

Bu nedenle ekonomik başarı yalnızca büyüme rakamlarıyla değil, toplumun geleceğe ne kadar güvenle baktığıyla da ölçülmelidir.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar