EĞİTİM TERCİHLERİNİN MALİYET ODAKLI ŞEKİLLENDİRİLMESİ

Eğitim, uzun yıllar boyunca bireyin potansiyelini açığa çıkaran, toplumsal kalkınmanın temel
taşı olarak görüldü. Okullar yalnızca bilgi aktaran kurumlar değil; eleştirel düşüncenin,
yaratıcılığın ve sosyal becerilerin filizlendiği alanlardı. Ancak son yıllarda bu ideal çerçevenin
giderek aşındığı, eğitimin bir “yatırım kalemi” olarak ele alınmaya başlandığı görülüyor.
Bugün birçok aile ve öğrenci için eğitim tercihi, ilgi ve yeteneklerden çok maliyet-harç, kira,
ulaşım, yaşam giderleri ve mezuniyet sonrası gelir beklentisi üzerinden şekilleniyor. Bu
dönüşüm, bireysel olduğu kadar toplumsal sonuçlar da üretiyor.
Eğitimin Ekonomik Gerçeklerle Kuşatılması
Artan yaşam maliyetleri, yüksek enflasyon, barınma krizleri ve gelir dağılımındaki bozulma,
eğitimi doğrudan etkileyen unsurlar haline geldi. Özellikle büyük şehirlerde üniversite
okumak, sadece öğrenim harcı değil; barınma, beslenme, ulaşım ve sosyal yaşam giderleriyle
birlikte ciddi bir finansal yük anlamına geliyor. Devlet üniversitelerinde dahi “ücretsiz eğitim”
kavramı fiilen geçerliliğini yitiriyor.
Bu tablo, aileleri ve öğrencileri rasyonel fakat daraltıcı tercihlere zorluyor. Gençler,
hayallerindeki bölümü değil; “daha ucuz şehir”, “evden okunabilecek bölüm”, “kısa sürede
işe girme ihtimali olan program” gibi kriterleri önceliklendiriyor. Eğitim tercihi, bir ideal
arayışından çok, bir maliyet-fayda analizine dönüşüyor.
Tercih Kılavuzlarında Gizli Başlık: Geçim Maliyeti
Üniversite tercih dönemlerinde yayımlanan rehberlere bakıldığında, artık bölümlerin
akademik içeriğinden çok, dolaylı olarak yaşam maliyetleri konuşuluyor. Öğrenciler arasında
“Bu şehirde ev kiraları ne kadar?”, “Part-time iş bulunur mu?”, “Ailemin göndereceği para
yeter mi?” gibi sorular, tercih listelerinin görünmeyen ama belirleyici başlıkları haline gelmiş
durumda.
Bu durum, eğitimde mekânsal eşitsizliği derinleştiriyor. Büyük şehirler, yüksek maliyetleri
nedeniyle dar gelirli öğrenciler için erişilemez hale gelirken; daha düşük yaşam maliyetine
sahip şehirler, çoğu zaman sadece ekonomik gerekçelerle tercih ediliyor. Böylece
üniversiteler, akademik cazibelerinden ziyade bulundukları kentin pahalılığıyla
sınıflandırılıyor.
Alan Tercihlerinde “Getiri” Baskısı
Maliyet odaklı düşünme yalnızca şehir seçimini değil, bölüm tercihini de şekillendiriyor.
Sosyal bilimler, sanat ve temel bilimler gibi alanlar, “mezun olunca iş bulma ihtimali düşük”
algısıyla geri plana itiliyor. Buna karşılık mühendislik, sağlık ve belirli teknik programlar,
yüksek gelir beklentisi nedeniyle öne çıkıyor.
Bu yaklaşım, kısa vadede rasyonel gibi görünse de uzun vadede ciddi riskler barındırıyor.
Toplum, yalnızca piyasanın anlık taleplerine göre şekillenmiş bir insan kaynağı profiline doğru

sürükleniyor. Oysa kültür, sanat, felsefe, tarih ve temel bilimler olmadan bir toplumun
entelektüel derinliğini koruması mümkün değil. Eğitimin yalnızca “para kazandırma
potansiyeli” üzerinden değerlendirilmesi, insan sermayesini dar bir çerçeveye hapsediyor.
Fırsat Eşitliğinin Sessiz Aşınması
Eğitim tercihlerinin maliyet odaklı hale gelmesi, fırsat eşitliği ilkesini de zedeliyor. Maddi
imkânları sınırlı olan öğrenciler, daha baştan belirli seçeneklerden vazgeçmek zorunda
kalıyor. Bu vazgeçiş, çoğu zaman resmi bir engel değil; ekonomik gerçeklerin dayattığı
görünmez bir sınır şeklinde ortaya çıkıyor.
Sonuçta aynı başarı düzeyine sahip iki öğrenciden biri, yalnızca maddi imkânları sayesinde
daha geniş bir tercih yelpazesine sahip olurken; diğeri ekonomik zorunluluklarla sınırlı bir yol
izliyor. Eğitim sisteminin, bireyin sosyoekonomik kökenini yeniden üretme riski tam da bu
noktada belirginleşiyor.
Ailelerin Değişen Rolü: Rehberden Finans Yöneticisine
Geçmişte aileler, çocuklarının eğitim yolculuğunda daha çok rehber ve destekleyici bir rol
üstlenirken; bugün giderek birer “finans yöneticisi” gibi davranmak zorunda kalıyor. Aylık
bütçeler, kredi imkânları, borçlanma kapasitesi ve ek gelir kaynakları, eğitim kararlarının
ayrılmaz bir parçası haline geliyor.
Bu durum, aile-öğrenci ilişkisini de dönüştürüyor. Eğitim, ortak bir hayalden ziyade ortak bir
mali yük olarak algılanmaya başladığında, psikolojik baskılar artıyor. Öğrenciler, ailelerine
“yük olmama” kaygısıyla istemedikleri tercihlere yönelebiliyor; aileler ise çocuklarının
mutluluğundan çok, bütçenin sürdürülebilirliğini düşünmek zorunda kalıyor.
Toplumsal Sonuçlar: Tek Tip Başarı Algısı
Maliyet odaklı eğitim tercihleri, başarı kavramını da daraltıyor. Başarı, artık bireyin kendini
gerçekleştirmesiyle değil; en kısa sürede, en yüksek gelirle istihdama katılmasıyla ölçülüyor.
Bu yaklaşım, gençler üzerinde ciddi bir performans ve gelecek kaygısı yaratıyor.
Toplum genelinde ise meslek çeşitliliğinin azalması, belirli alanlarda yığılmalar ve iş gücü
piyasasında dengesizlikler ortaya çıkıyor. Bugün “garanti” görülen meslekler, yarının doygun
alanları haline gelebiliyor. Buna karşılık ihmal edilen alanlarda nitelikli insan kaynağı açığı
oluşuyor.
Çözüm Arayışları: Eğitimi Yeniden Merkeze Almak
Bu tablonun değişmesi, yalnızca bireysel tercihlerle mümkün değil. Kamusal politikaların,
eğitimi yeniden sosyal bir hak olarak güçlendirmesi gerekiyor. Öğrenci barınma imkanlarının
artırılması, burs ve kredi sistemlerinin gerçekçi biçimde güncellenmesi, bölgesel eşitsizlikleri
azaltacak yatırımlar bu sürecin temel unsurları arasında yer alıyor.

Aynı zamanda eğitim söyleminin de dönüşmesi şart. Gençlere, yalnızca “hangi bölüm daha
çok kazandırır” sorusu değil; “hangi alanda daha üretken ve mutlu olabilirsin” sorusu da
sorulabilmeli. Eğitim, bireyi piyasaya hazırlayan bir araç olmanın ötesinde, toplumu ayakta
tutan bir değer olarak yeniden konumlandırılmalı.
Sonuç: Hesaplanan Hayaller
Bugün eğitim tercihleri, giderek daha fazla hesap kitap gerektiriyor. Bu hesapların yapılması
anlaşılır; ancak hayallerin tamamen maliyet tablolarına sıkışması, bir toplumun geleceği
açısından düşündürücü. Eğitim, yalnızca bugünün ekonomik gerçeklerine teslim edildiğinde,
yarının sosyal ve kültürel zenginliği de riske giriyor.
Asıl mesele, gençlerin hayal kurma cesaretini koruyabildiği, ekonomik gerçeklerin ise bu
hayalleri boğmadığı bir dengeyi kurabilmek. Aksi halde, maliyet odaklı tercihlerle şekillenen
bir eğitim sistemi, kısa vadede tasarruf sağlasa da uzun vadede telafisi zor bir toplumsal
bedel üretebilir.
ZAFER ÖZCİVAN
Ekonomist-Yazar
[email protected]