EKONOMİK KARAR ALMA SÜREÇLERİNİN KİŞİSELLEŞMESİ
Bir ülkenin ekonomisi yalnızca rakamlarla yürümez. Faiz oranları, bütçe dengeleri, enflasyon verileri ya da büyüme rakamları işin görünen tarafıdır. Görünmeyen tarafta ise karar alma mekanizmaları vardır. Asıl önemli soru şudur: Ekonomik kararlar kurallar çerçevesinde mi alınıyor, yoksa kişilere göre mi şekilleniyor?
Son yıllarda sık duyulan kavramlardan biri ekonomik karar alma süreçlerinin kişiselleşmesi oldu. Bu ifade ilk bakışta biraz teknik gelebilir. Ancak günlük hayatta karşılığı oldukça basittir: Kurumların, kuralların ve ortak aklın yerine belirli kişilerin ön plana çıkmasıdır.
Bir mahalleyi düşünelim. Mahallede herkesin uyması gereken ortak kurallar var. Marketin açılış saati belli, apartmanın aidatı belli, sokaktaki trafik düzeni belli. İnsanlar bu kuralları bildikleri için hareket ederler. Ancak bir gün mahallede şu durum oluşursa işler değişmeye başlar:
"Bugün kurallar geçerli değil, bir kişinin kararına göre hareket edeceğiz."
İşte ekonomik kararların kişiselleşmesi biraz buna benzer.
Bir yatırımcı düşünelim. Fabrika açacak. Önüne iki soru gelir:
"Vergiler ne olacak?"
"Kurallar önümüzdeki yıl değişir mi?"
Eğer yatırımcı şu cevabı hissediyorsa:
"Bugün böyle ama yarın kimin ne karar vereceği belli olmaz."
O zaman yatırım yaparken çekingen davranır.
Çünkü ekonomi yalnızca bugünü satın almaz; geleceği de satın alır.
Bir esnaf dükkân açarken yalnızca bugünkü satışını hesaplamaz. Altı ay sonrasını düşünür. Bir çiftçi yalnızca bugünkü mazot fiyatına bakmaz. Hasat zamanındaki maliyetleri de hesaplar. Bir sanayici yalnızca bugünkü kredi faizini değerlendirmez. Beş yıl sonrasını da öngörmeye çalışır.
İnsanlar hesap yapabilmek ister.
Ancak kararlar kişilere bağlı hâle gelirse hesap yapmak zorlaşır.
Çünkü kişiler değişebilir.
Fikirler değişebilir.
Yaklaşımlar değişebilir.
Fakat kuralların amacı değişkenliği azaltmaktır.
Bir futbol maçını düşünelim. Maçın ortasında hakem sürekli kural değiştirirse ne olur?
İlk yarıda elle oynama faul olsun, ikinci yarıda olmasın.
Bir pozisyonda ofsayt uygulansın, diğerinde uygulanmasın.
Maç sonunda herkes birbirine aynı soruyu sorar:
"Kurallar neye göre işliyor?"
Ekonomi de benzer şekilde çalışır.
Piyasalar kesinlik istemez; öngörülebilirlik ister.
Çünkü kesinlik çoğu zaman mümkün değildir.
Kimse petrol fiyatlarının yarın ne olacağını tam bilemez.
Kimse küresel krizleri önceden tahmin edemez.
Kimse döviz piyasasında her hareketi hesaplayamaz.
Ama insanlar şunu bilmek ister:
"Bir sorun çıkarsa sistem nasıl çalışacak?"
İşte güven duygusu burada ortaya çıkar.
Ekonomik karar alma süreçlerinin kişiselleşmesinin en önemli etkilerinden biri güven alanını daraltmasıdır.
Çünkü kurumlar aslında kişilerden daha uzun ömürlüdür.
Bir merkez bankası başkanı değişebilir.
Bir bakan değişebilir.
Bir yönetici değişebilir.
Ama kurumsal yapı devam ederse insanlar sistemin süreceğine inanır.
Ancak her şey kişilere bağlı görünmeye başladığında insanlar şu düşünceye yönelir:
"Bu kişi giderse ne olacak?"
İşte bu soru yatırım kararlarını, tüketici davranışlarını ve piyasa beklentilerini etkileyebilir.
Bu durum yalnızca büyük şirketleri etkilemez.
Evlerde de hissedilir.
Vatandaş araba alırken bekler.
Ev almak isteyen düşünür.
İş yeri açmayı planlayan erteleyebilir.
Çünkü belirsizlik arttıkça insanlar doğal olarak frene basar.
Ekonomide frene aynı anda çok kişi bastığında ise büyüme yavaşlayabilir.
Bir başka sorun da ortak aklın zayıflamasıdır.
Kurumların temel amacı farklı görüşleri bir araya getirmektir.
Uzmanlar konuşur.
Veriler incelenir.
Riskler hesaplanır.
Alternatif senaryolar değerlendirilir.
Sonra karar alınır.
Bu süreç bazen yavaş ilerler.
Ama yavaş ilerlemek her zaman kötü değildir.
Çünkü hızlı alınan her karar doğru karar anlamına gelmez.
Bir aile büyük bir ev satın alırken tek kişinin fikriyle hareket etmez.
Anne konuşur.
Baba konuşur.
Çocukların ihtiyaçları değerlendirilir.
Bütçe hesaplanır.
Sonunda ortak bir karar çıkar.
Ülke ekonomisi de aslında daha büyük bir aile bütçesi gibidir.
Tek kişinin bakış açısı bazen önemli olabilir ancak milyonlarca insanın hayatını etkileyen ekonomik kararların daha geniş değerlendirmelerden geçmesi toplum açısından daha güçlü sonuçlar doğurabilir.
Ekonomik başarı yalnızca büyüme rakamlarıyla ölçülmez.
Kurulan sistemin ne kadar sağlam olduğu da önemlidir.
Çünkü iyi dönemlerde birçok model başarılı görünebilir.
Asıl sınav zor zamanlarda ortaya çıkar.
Kriz geldiğinde, küresel dalgalanmalar başladığında, beklenmedik sorunlar çıktığında ayakta kalan şey çoğu zaman kişiler değil kurumlardır.
Ekonomilerde güçlü olan yalnızca büyük bütçeler değildir.
Asıl güçlü olan güven veren kurallardır.
Çünkü insanlar bazen rakamlardan önce sisteme bakarlar.
Ve çoğu zaman şu sorunun cevabını ararlar:
"Bu ekonomi kişilere mi dayanıyor, yoksa kurallara mı?"
