KISA VADEDE MALİYETLİ GÖRÜNEN AMA UZUN VADEDE KAZANÇ SAĞLAYAN KARARLARI ALMAK

Günlük hayatımızda da ekonomide de devlet yönetiminde de en zor işlerden biri bugünü değil yarını düşünerek karar verebilmektir. Çünkü insanlar çoğu zaman hemen sonuç görmek ister. Bir yatırım yapıldığında ertesi gün faydasını görmek, bir reform uygulandığında birkaç ay içinde tüm sorunların çözülmesini beklemek oldukça yaygındır. Ancak gerçek hayatta birçok önemli kararın meyvesi yıllar sonra toplanır.

Bir çiftçinin davranışını düşünelim. Tohumu toprağa attığında ertesi gün ürün alamaz. Önce toprağı hazırlar, sonra eker, sulama yapar, bakımını gerçekleştirir ve aylarca bekler. Eğer sadece bugünü düşünürse tohumu yemek daha cazip gelebilir. Fakat geleceği düşünen çiftçi, kısa vadeli fedakârlık yaparak uzun vadeli kazanç elde eder.

Aslında ülkelerin kalkınma hikâyeleri de buna benzer. Başarılı ekonomilere bakıldığında ortak noktalardan biri, kısa vadede maliyetli görünen ama uzun vadede büyük faydalar sağlayan kararları uygulayabilmeleridir.

Örneğin eğitim yatırımları bunun en açık örneklerinden biridir. Yeni okullar yapmak, öğretmen yetiştirmek, laboratuvarlar kurmak ve eğitim kalitesini yükseltmek ciddi maliyet gerektirir. Bu harcamaların sonucu ertesi yıl milli gelire büyük katkı sağlamaz. Ancak yıllar sonra daha donanımlı iş gücü ortaya çıkar. Daha nitelikli çalışanlar daha verimli üretim yapar, daha fazla katma değer oluşturur ve ülkenin gelir seviyesini yükseltir.

Benzer durum sağlık alanında da görülür. Koruyucu sağlık hizmetlerine yatırım yapmak ilk bakışta masraf gibi görünür. Ancak insanların daha sağlıklı yaşaması, iş gücü kayıplarının azalması ve sağlık harcamalarının düşmesi sayesinde uzun vadede büyük ekonomik kazanç elde edilir.

Altyapı yatırımları da aynı mantıkla değerlendirilmelidir. Bir demiryolu hattı, liman, enerji tesisi veya sulama projesi inşa etmek yüksek maliyet gerektirir. İnşaat süreci boyunca bütçeye yük oluşturabilir. Ancak tamamlandıktan sonra üretimi hızlandırır, ulaşım maliyetlerini azaltır ve ekonomik faaliyetleri artırır. Böylece ilk başta yapılan harcama yıllar içinde fazlasıyla geri döner.

Ne var ki birçok toplumda kısa vadeli düşünme eğilimi güçlüdür. İnsanlar bugünkü rahatlığı gelecekteki kazançlara tercih edebilir. Bu nedenle tasarruf etmek yerine harcamak, yatırım yapmak yerine tüketmek, bakım yapmak yerine ertelemek daha kolay görünür.

Bu durum sadece bireylerde değil kurumlarda ve devletlerde de görülebilir. Örneğin bir fabrikanın makinelerini yenilemesi yüksek maliyet yaratabilir. Şirket yönetimi bu harcamayı ertelediğinde kısa vadede kârını artırabilir. Ancak eski makineler zamanla daha fazla arıza çıkarır, enerji tüketimi yükselir ve verimlilik düşer. Sonuçta ertelenen maliyet daha büyük bir maliyet olarak geri döner.

Aynı şekilde çevre yatırımları da çoğu zaman kısa vadeli maliyet olarak görülür. Atık arıtma tesisleri kurmak, enerji verimliliği projeleri uygulamak veya su kaynaklarını korumak ilk etapta bütçe gerektirir. Ancak çevre tahribatının yol açacağı zararlar düşünüldüğünde bu yatırımların aslında geleceğe yapılmış büyük bir tasarruf olduğu anlaşılır.

Ekonomide en sık karşılaşılan örneklerden biri de enflasyonla mücadeledir. Fiyat artışlarının kontrol altına alınması için bazen sıkı para ve maliye politikaları uygulanır. Bu süreçlerde ekonomik büyüme yavaşlayabilir, bazı sektörler geçici zorluk yaşayabilir. Ancak fiyat istikrarı sağlandığında yatırım ortamı güçlenir, belirsizlik azalır ve daha sağlıklı bir büyüme zemini oluşur. Kısacası kısa süreli fedakârlık uzun süreli kazanç yaratır.

Aile bütçelerinde de benzer örnekler vardır. Çocuğun eğitimi için yapılan harcamalar, meslek kurslarına ayrılan bütçeler veya konutun bakımına yönelik giderler başlangıçta yük gibi görünür. Fakat bunlar gelecekte daha yüksek gelir, daha düşük masraf ve daha kaliteli yaşam olarak geri döner.

Asıl sorun, insanların ve kurumların uzun vadeli düşünmesini zorlaştıran psikolojik etkilerden kaynaklanır. Çünkü gelecekte elde edilecek faydalar somut değildir, bugünkü maliyetler ise gözle görülür. İnsanlar cebinden çıkan parayı hemen hisseder ama gelecekte kazanacağı avantajı aynı netlikte göremez.

Bu nedenle yöneticilerin, siyasetçilerin ve iş dünyasının toplumlara uzun vadeli bakış açısını anlatabilmesi büyük önem taşır. Vatandaşlar yapılan fedakârlığın neden gerekli olduğunu anlayabildiğinde sabır göstermek daha kolay hale gelir.

Bugün dünyanın en gelişmiş ülkeleri incelendiğinde, başarılarının arkasında uzun vadeli planlama kültürünün bulunduğu görülür. Eğitimden teknolojiye, altyapıdan sanayiye kadar birçok alanda yıllarca süren yatırımlar yapılmış, sonuçları ise nesiller boyunca alınmıştır.

Sonuç olarak kısa vadede maliyetli görünen kararlar her zaman kötü kararlar değildir. Bazen gerçek başarı, bugünün rahatlığından biraz vazgeçip yarının kazancını inşa edebilmekten geçer. Tıpkı çiftçinin tohumu toprağa ekmesi gibi, toplumlar da geleceğin refahını oluşturmak için bugün bazı fedakârlıkları göze alabilmelidir. Çünkü kalıcı kalkınma, günü kurtaran adımlarla değil, geleceği düşünen kararlarla mümkün olur. Bugün atılan doğru adımların değeri belki hemen anlaşılmaz; ancak yıllar sonra dönüp bakıldığında, o kararların bir ülkenin, bir kurumun veya bir ailenin kaderini değiştirdiği açıkça görülür.

ZAFER ÖZCİVAN

Ekonomist-Yazar